Szanowni Państwo! Niniejsza strona to archiwum Serwisu NaszeSudety.pl... Po najnowsze informacje z Sudetów zapraszamy na www.naszesudety.pl
 
mapa serwisu  mapa serwisu
facebook

Polecamy

Artykuły

Oronimia Przedgórza Karkonoszy, cz. I

Zobacz także:
Oronimia Przedgórza Karkonoszy, cz. II
Oronimia Przedgórza Karkonoszy, cz. III
Oronimia Przedgórza Karkonoszy, materiał zdjęciowy



    
Dlaczego Przedgórze a nie Pogórze? Przedgórze Karkonoszy to nazwa urzędowa ustalona Rozporządzeniem Ministra Administracji Publicznej z dnia 28 maja 1949 r. Toponomastyka nazwę złożoną przedgórze określa, jako zrost, gdzie przyimek "przed" jednoznacznie oznajmia coś poprzedzającego, następującego "na przedzie"’. Nazwa pochodzi od wyrażenia syntaktycznego: przed górą (derywacja paradygmatyczna: zamiana wyrażenia w rzeczownik). Z kolei pogórze posiada prefiks, "po", który w złożonych nazwach geograficznych oznacza "wzdłuż". Tak, więc pogórze to obszar leżący wzdłuż gór, podczas, gdy przedgórze to obszar poprzedzający właściwy łańcuch górski. Nawet z tych krótkich wywodów toponomastycznych wynika, że wymagania dla przedgórza są znacznie mniejsze niż dla pogórza, a wspólną łączącą ich cechą jest położenie na zewnątrz obszaru górskiego.

     Słownik pojęć geograficznych S. Pietkiewicza i S. Żmudy (1973 r.) określa pogórze, jako krajobraz denudacyjnego płaskowyżu powstający na miejscu gór fałdowych na skutek długotrwałego działania procesów gradacyjnych a przedgórze, przedmurze traktuje, jako obszar płytowy lub lekko sfalowany, leżący na przedpolu gór fałdowych po stronie nasunięcia. Specjalnie skróciłem te definicje, aby uwypuklić ich główną cechę, o czym za chwilę. Szkoła wrocławska określa pogórze, jako obszar posiadający morfologiczną łączność z sąsiadującymi górami, w które stopniowo przechodzi. Przedgórze definiuje się, jako obszar o podobnej budowie geologicznej jak przylegające do niego góry, ale bez łączności krajobrazowej, wskutek ruchów tektonicznych. Nawet laik bez trudu zauważy, iż wszystkie definicje sformułowano pod określone zapotrzebowanie: pierwsze dwie dotyczą Karpat (góry fałdowe) a dwie ostatnie Sudetów (góry zrębowe) a ich największą wadą jest brak uniwersalności. Chociaż definicja "wrocławska" znakomicie uzasadnia Przedgórze Karkonoszy, które od właściwych gór oddziela tektoniczne zapadlisko Karkonoskiego Padołu Śródgórskiego to pomija milczeniem położenie tego przedgórza: nie na zewnątrz Sudetów, ale w ich środku! Ramy artykułu nie pozwalają mi na rozwinięcie tego zagadnienia a temat jest ciekawy!

     Zaledwie cztery lata po odzyskaniu niepodległości przez Polskę odbył się w Krakowie pierwszy zjazd geografów polskich zorganizowany staraniem Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych. Zjazd w całości poświęcono polskiemu nazewnictwu geograficznemu. Terminologię przyjęto jednomyślnie za wyjątkiem nazw: średniogórze, pogórze a podgórze, warstwica a poziomica, oraz terasa a taras. Nazwy te przegłosowano. Jak widzimy kłopoty z pogórzem były od samego początku. W roku 1925 Jerzy Smoleński wydał swoje Polskie Słownictwo Geograficzne, jako pokłosie tego zjazdu. Był to pierwszy (i do dzisiaj niezły!) słownik polskiej terminologii geograficznej. Po niemal dziewięćdziesięciu latach PTG powinno powtórzyć ten zjazd, gdyż sprawy nazewnictwa geograficznego w świetle powszechnej komputeryzacji stają się niezwykle aktualne tym bardziej, że w ostatnich latach  nauka i cały świat mocno przyspieszyły. Chodzi o takie nazewnictwo, które ma charakter uniwersalny a nie jest ustalane pod określony megaregion.

     Po tym wstępie czas na meritum. Dla celów tego opracowania musiałem dokładnie zakreślić obszar zainteresowania, w którym moje Przedgórze Karkonoszy wyznacza linia zamknięta wychodząca ze Szklarskiej Poręby Górnej od Kamiennej i biegnąca Drogą pod Reglami (z wyjątkiem "agrafki" pod Uroczyskiem nad Wrzosówką) skrajem Jagniątkowa do Przesieki. Stąd w poprzek wczasowiska zostawiając Złoty Widok i Chybotek po stronie Karkonoszy, aż do kolana Kaczej pod Szachownicą i w górę potoku do Borowic do ujścia Jeleniego Potoku. Następnie w górę Jeleniego Potoku, aż do granicy gminy Podgórzyn, którą do szosy Sosnówka Grn. – Karpacz Grn., w kierunku  Przełęczy pod Czołem. Z przełęczy granica biegnie na wschód doliną Dzikiego Potoku przez Karpacz - Płóczki do Łomniczki. Dalej w górę Łomniczki, aż po południowy skraj Księżej Góry, wzdłuż którego dochodzi do wsi Ściegny. Przecina wieś i zmienia kierunek na NE biegnąc po wschodniej stronie Kozich Grzbietów równolegle do potoku Skałka. Na północ od Straconki dobiega do Łomnicy, przecina ją i w Miłkowie osiąga morfologiczny próg Karkonoszy. Wzdłuż tego progu przebiega na NW przez Sosnówkę Dolną, Podgórzyn do Sobieszowa. W Sobieszowie biegnie w górę nurtu Kamiennej do Szklarskiej Poręby Górnej. Na marginesie muszę zauważyć, że zarówno W. Walczak (Sudety, 1968 r.) jak i autorzy Słownika geografii turystycznej Sudetów (tom 3), uniknęli określenia linii rozdzielającej Karkonosze od ich Przedgórza. Dlatego ratuję się sam a koncepcja wschodniej rubieży wynika z faktu zaliczenia przez KUNM do Przedgórza Karkonoszy, Księżej Góry i Straconki. Bardziej słuszne było "zatrzymać" Przedgórze Karkonoszy na Łomnicy a wymienione wzniesienia zaliczyć do Kotliny Jeleniogórskiej.

     Na tak zakreślonym obszarze KUNM w roku 1949 ustanowiła 18 polskich nazw terenowych w tym dwie wodne. Pierwszą propozycją polskiego nazewnictwa była wydana rok wcześniej mapa turystyczna "Karkonosze i Kotlina Jeleniogórska". Umieszczono na niej 11 nazw terenowych, z których pięć: Grzybowiec, Kazalnica, Czoło, Grabowiec i Straconkę przyjęła KUNM. Pozostałe nazwy to: Szeroka (Płoszczań), Płomienica (Żar), Zamek Sobieszowski (Z. Chojnik), Kryniczna (Studnik), Młyniec (Młynik), oraz Bukowa (Bukowna). Ta ostatnia nazwa budzi największe zdziwienie, ponieważ wynika z niej, że od apelatywu buk tworzymy przymiotnik bukowny  zamiast bukowy. Kulminacja  Żar posiada dwa szczyty, z których zachodni jest bezimienny. Wydaje mi się, że śmiało można nazwać go Płomienicą, która jest piękną nazwą S. Rosponda.. Na mapach turystycznych Żar często jest przedstawiany z apozycją, jako Góra Żar. Rozległe górzysko pod Piechowicami Breite-Berg otrzymało polską nazwę Płoszczań. Breite po niemiecku to szerokość, rozległość a nie płaskość. Dlatego nazwa S. Rosponda Szeroka była jak najbardziej słuszna. Muszę również zauważyć, że Straconka  jest pierwszym na Dolnym Śląsku polskim toponimem egzekucyjnym, którego autorem był S. Rospond a nie T. Steć, czy A. Scheer.

     W ciągu sześciu lat (1958-64) T. Steć wprowadził na mapach „Karkonosze” PPWK 33 nowe toponimy na Przedgórzu Karkonoszy w tym 17 petronimów. Już na pierwszym wydaniu tej mapy w roku 1958 pojawiają się 22 nowe polskie nazwy, w tym 6 petronimów (pisanych kursywą): Cicha Dolina, Głaśnica, Husyckie Kąty, Kociołki, Kopa, Lisie Skały, Lisiura, Ostrosz, Patelnia, Piechowicka Góra, Pogańska Dolina, Przesiecka Góra, Rozpadlisko, Skiba, Szerzawa, Trzmielak, Trzy Jawory, Warzelnia, Wieżyce, Zbójeckie Skały i Złoty Widok. Dwa lata później, na drugim wydaniu tej mapy, dochodzi osiem nazw w tym 7 petronimów: Czartowiec, Dzierzby, Kucznik, Łomiska, Schodki, Szachownica, Szare Skały i Złomy. Trzecie wydanie mapy w roku 1962 przynosi trzy nowe petronimy: Dziurawa Skała, Pieczara i Skałka, a wydanie czwarte z roku 1964 tylko jeden petronim: Kotlisko. Nazwa tej ostatniej skały jagniątkowskiej  została zmieniona rok później przez jej autora na Kotliska, co zaświadcza przewodnik Sudety Zachodnie wydanie II z roku 1965. W tym przewodniku pojawia się, aż 30 dalszych toponimów: Chełm, Cmentarzyk, Czerwona Dolina, Czerwona Jama, Czerwona Jaskinia, Dziobata, Głazowisko (Chojnik), Głazowisko (Szkl. Por. Grn.), Gonciarek, Gromiska, Kotlista, Kopista, Mała, Niedźwiedzie Skałki, Okap, Okno Skalne, Ostra, Piekielna Dolina, , Piekielnik, Piekielny Kamień, Podziemny Tunel, Ptak, Przełączka, Skarbczyk, Srebrny Widok, Zbójecka Grota, Zimna Dolina, Złota Jama i Żółta Skała. Należy jednak zaznaczyć, że przynajmniej część z tych toponimów stanowią nazwy potoczne zaadaptowane przez Stecia: Czerwona Jaskinia, Dziobata, Głaśnica, Głazowisko, Kopista, Mała, Okap, Okno Skalne, Ostra, Patelnia, Podziemny Tunel, Ptak i Zbójecka Grota.

     Analiza nazewnictwa niemieckiego została przeprowadzona na podstawie arkuszy map pruskich T.K. Messtischblatt 1:25000: S= Schreiberhau, BW=Bad Warmbrunn, K=Krummhübel. W kilku przypadkach, oznaczonych gwiazdką korzystano z SGTS, tom 3. Z uwagi na mały i zwarty obszar Przedgórza Karkonoszy zrezygnowałem z określania położenia każdego obiektu topograficznego. Rodzaj obiektu topograficznego opisano skrótem: g – góra, j – jaskinia, s – skała, d – dolina, p = przełęcz, siodło, z - zbocze. Ob=obiekt, TKM=Turistische Karte Messtischblatt. Nazwy urzędowe napisałem pogrubionym drukiem.

1. Obiekty, które posiadają nazwy niemieckie i polskie

2. Obiekty, które posiadają tylko nazwy niemieckie



3. Obiekty, które mają wyłącznie  polskie nazwy



4. Propozycje polskich nazw dla obiektów bez nazwy

drukuj drukuj
« powrót
Dodano: 2011-12-19, godz. 13:17, Odwiedzin: 7416
Komentarze
Dodaj swój komentarz
Aby dodać komentarz musisz być zalogowany na stronie
0.0672631264