Szanowni Państwo! Niniejsza strona to archiwum Serwisu NaszeSudety.pl... Po najnowsze informacje z Sudetów zapraszamy na www.naszesudety.pl
 
mapa serwisu  mapa serwisu
facebook

Polecamy

Artykuły

Jeszcze raz o toponimii Hutniczego Grzbietu

     Pod adresem http://www.naszesudety.pl/?p=artykulyShow&iArtykul=4128 ukazał się przed trzema laty w grudniu 2007 roku, mój kobylasty artykuł „Toponimia Hutniczego Grzbietu w Karkonoszach”. Powstał z okazji jubileuszu 50-lecia Akademickiego Klubu Turystycznego we Wrocławiu i w związku z tym, jak to bywa z tekstami ku czci, albo z okazji, pisany był pospiesznie „na kolanie”. Błędów, pomyłek i niedomówień jest w nim sporo i z uznaniem muszę ocenić cierpliwość czytelników, którzy nie uderzyli pięścią w stół, albo i gorzej…

     Pisałem na wstępie, że nazwa Ptasi Kamień jest przeniesieniem z języka czeskiego, zamiast niemieckiego. Według niezapomnianego ks. profesora J. Tischnera jest to trzeci rodzaj prawdy. Nazwa Vogel-B. figurowała jeszcze na mapach austriackich, co można sprawdzić na mapie Ubersichtskarte von Mitteleuropa, arkusz 051 Prag w skali 1:300000, tymczasem Czesi konsekwentnie używają do dzisiaj nazwy Čihadlo. Czyhadło to pułapka na ptaki ręcznie uruchomiana sznurkiem przez ‘czyhającego’ ptasznika. Jednak S.Rospond uparł się w 1948 r. tłumaczyć nazwę z języka niemieckiego, zamiast czeskiego, dlatego mamy Ptasi Kamień.

     Nazwa Czerwień dla potoku Rote Wasser wywołuje nadal ustawiczne nieporozumienia, do których również sam się przyczyniłem. Mea culpa! Czerwień jako nazwa koloru jest rzeczywiście rodzaju żeńskiego, ale nie jako nazwa potoku! Hydronim Czerwień jest przymiotnikiem substantywizowanym tj. urzeczownikowionym. W substantywizacji leksykalnej, przymiotnik przekształca się w rzeczownik, często identyczny formalnie: czerwień (p)-czerwień (rz), gajowy (p)-gajowy (rz), gruby (p)-gruby (rz). Forma rzeczownikowa może też otrzymać sufiks substantywizujący: stary – starzec, mały – malec, głupi – głupiec itd. Dlatego rzeczownikowa odmiana leksemu Czerwień (ten Czerwień!) jest jak najbardziej prawidłowa, a przesieczanie z nazwą ulicy ‘Dolina Czerwienia’ nie popełnili błędu. Znamy również przykład z historii Polski, gdyż największa warownia Grodów Czerwieńskich nazywała się (ten) Czerwień. W ‘Nazewnictwie geograficznym Polski’ t.I, Hydronimy cz.1. Wody płynące, źródła, wodospady na str. 48. podano końcówkę nazwy Czerwień w dopełniaczu: -nia. Jak dotychczas Jest to jedyne wydawnictwo, które jednoznacznie ustosunkowało się do nazwy karkonoskiego potoku. Wynika z powyższego, że prawidłowe są tylko toponimy: Dolina Czerwienia i Przy Czerwieniu. Niezależnie od tego muszę zauważyć, iż KUNM z nazwą wodną ‘Czerwień’ mocno przesadziła, serwując nam trudną i podstępną nazwę, skoro najprostszą była Czerwona Woda, lub nawet Czerwienica. Z cytowanego opracowania wynika, że oprócz karkonoskiego Czerwienia nie ma w Polsce drugiego potoku o takiej nazwie i to mówi lepiej za siebie niż wszystkie językowe wywody razem wzięte!

     Po nazwie Bażynowe Skały rozmyślnie przemknąłem, aby nie rozszerzać tematu, gdyż od dwóch lat z Krzysztofem Pikiem prowadzimy ich inwentaryzację. W tej chwili jest ich już ponad pięćdziesiąt, czyli dwa i pół razy więcej niż widział to T.Steć. I chociaż mój partner na swoim blogu uchylił już rąbka tajemnicy
http://krzysztof-bike-jgora.blog.onet.pl, a nawet zasugerował ich nazwy, to należy potraktować to jako Jego inwencję autorską. Bażynowe Skały dzielą się na trzy części: Skały Nagórne do Ścieżki nad Reglami jako granicy północnej, Skały Pośrednie od wspomnianej ścieżki, aż do Rozdroża nad Dromaderem i Skały Nadolne od tego rozdroża, aż po skraj Węglarskiego Ubocza. Ostatnimi najbardziej na północ wysuniętymi Bażynowymi Skałami są Wąchodne Skały na wschodnim skraju Akademickiej Ścieżki. Najliczniejsze są Skały Nadolne i Nagórne a najtrudniej dostępne Skały Pośrednie.

     Również skomplikowanie przedstawia się sprawa Manowca, Manowieckiego Duktu i Calowej Dróżki. Manowiec powstał w roku 1889, kiedy od Mrówczego Miasta przedłużono Gendarmplatzweg, aż do połączenia z Czermną Drogą i dalej ok. 450 m na północ poszerzając Czermną Drogę aż do skalistego występu zbocza. Z tego wynika, że Węglarska Droga kończy się na Manowcu i tutaj rozpoczyna się Calowa Dróżka przecinająca Drogę na Dwa Mosty i Ścieżkę nad Reglami i prowadząca aż na Wypiórową Łąkę. Dróżka została dobrze oznakowana na mapie satelitarnej Google maps. Dnia 7 czerwca 2008 r. przeszliśmy z K.R.Mazurskim Manowiecki Dukt i Calową Dróżkę na odcinku: Droga na Dwa Mosty – Ścieżka nad Reglami. Manowiecki Dukt zanika 50 m przed Drogą na Dwa Mosty z uwagi na nasadzenia buków. Jeżeli chodzi o Calową Dróżkę to zachował się jej dolny i środkowy odcinek, a najbardziej mylny jest odcinek górny zanikający przed Ścieżką nad Reglami, a powyżej niej, prowadzący przez torfowisko. Przejście tej dróżki polecam tylko zażartym góralom, których żadne przeciwności losu i terenu nie są w stanie odwieść od szaleńczej decyzji. Natomiast odradzam tym, którzy uważają, że Karkonosze to łatwe góry. Przypominam, że konieczna jest na tą wyprawę zgoda Dyrekcji KPN.

     Muszę również uściślić swoje stanowisko co do nazwy Hucisko. Wbrew temu, co napisałem nie jest to oronim. I to zarówno apelatywny typu: Czarna Przełęcz, czy Łabski Szczyt jak i bezapelatywny typu: Śnieżka, czy Grzybowiec. Co najwyżej można Hucisko uznać za nazwę oronimiczną tj. występującą w górach. Problem polega na tym, że oronimia nie posiada swojej klasyfikacji jaką mają nazwy miejscowe, czy hydronimia. Autorzy piszący na ten temat ratują się jak mogą na zasadzie: jak się nie ma co się lubi, to się lubi co się ma.

     Niewidna to druga co do wysokości (ponad 700 m!) kulminacja w pasemku Szerzawy 706 m. Ten ciekawy i usypany licznymi skałkami szczyt wziął swoją nazwę od całkowitego zacienienia wierzchołka przez liściaste drzewa. Dojść można od Drogi pod Reglami, pomiędzy obiema Ślęgłymi Łąkami, Drogą na Niewidną, którą w poprzednim opracowaniu pomyłkowo nazwałem Drogą na Ślęgłe. W tym miejscu muszę wyjaśnić, że na Ślęgłe nie prowadzi żadna droga.

     W poprzednim tekście zaznaczyłem, że Łazęcza Droga była głównym komunikacyjnym traktem Huciska z Przesieką. Jej znacznie krótszą wersją była Mrówcza Droga łącząca Węglarską Drogę z Doliną Czerwienia od Mrówczego Miasta. Obie drogi łączy krótka Droga przez Ziębią Górę przechodząca grzbiet góry na tyłach skałki Trampoliny. Poprzednio określiłem ją mylnie jako ‘Drogę pod Działkiem’. Skąd pomyłka? Dawniej Droga pod Reglami miała inny przebieg niż obecnie. Mapa T.K.M. z 1886 r. pokazuje, że od Rozdroża na Żegleńcu biegła ona torem dzisiejszej Węglarskiej Drogi aż do Mrówczego Miasta i tutaj jako obecna Mrówcza Droga dochodziła do Czermnej Drogi.

     Najpopularniejszym węzłem komunikacyjnym pod Jagniątkowem jest znane powszechnie Rozdroże pod Obwodem (KPN!). Od Drogi pod Reglami rozpoczyna się tutaj Piotrówka a przy tej drodze kończy ulica Agnieszkowska. Jednak znacznie większym i ważniejszym jest Rozdroże na Żegleńcu. Od Drogi pod Reglami kolejno odchodzą: Droga na Niewidną, Droga na Zakosy (N) i Hutnicza Droga (S) , oraz Węglarska Droga. Hutnicza Droga łączy się z Hutniczą Ścieżką przed polanką Parkotką. Parkotka jest doskonale widoczna na zdjęciach satelitarnych z uwagi na swój niemal idealnie kwadratowy kształt. Nazwa pochodzi od starego apelatywu ‘parkot’ – smród koźli wymienianego już w XVI wieku. Za polanką droga rozpoczyna wspinaczkę na Węglarskie Ubocze przez Hucisko aż do Drogi na Dwa Mosty. Hutnicza Ścieżka zaczyna się na ulicy Agnieszkowskiej przed mostem na Sopocie (Hutniczej Wodzie) i wzdłuż prawego brzegu potoku, mijając jaz i przecinając Drogę pod Reglami doprowadza do Hutniczej Drogi. Droga na Zakosy prowadzi aż do Przełęczy pod Kopistą. Nazwa tej góry od dawna wymaga interwencji. Czy ktoś widział szczyt ‘szczycisty’?

    
Błędną jest również nazwa Ziębia Dolina, ponieważ nazwa doliny pochodzi od potoku a nie od ptaka zięby (nazwa rodzajowa: Fringilla). Prawidłowa nazwa to: Ziębnicza Dolina (lub obocznie: Dolina Ziębnika!). W.Boryś w swoim słowniku wyprowadza nazwę od prasłowiańskiego *zębti – marznąć, ziębnąć, co wiązało się chyba z pozostawaniem samców zięby na zimę.

     Niezbyt zręcznie podzieliłem Ślęgłą Łąkę tłumacząc, że jej większa południowo-wschodnia część, objęta jest tą samą nazwą. Powinna nazywać się Dolną Ślęgłą Łąką (nazwa relacyjna). Tym bardziej, że jest znacznie większą i stanowi źródlisko dla Ślęgłego Pławu, który wypływa tuż przy Drodze na Niewidną z okazałej Bary. Polecam geografom nazwę bara, zamiast fatalnej wołoskiej młaki, tym bardziej, że nazwa ta od samego początku była tępiona przez KUNM, a mimo to, dzięki niezawodnemu Steciowi i lwowskiej proweniencji pierwszych wrocławskich geografów, weszła do obiegu. Bara jest swojską nazwą, bo od tego prasłowiańskiego apelatywu pochodzi historyczna nazwa Barycz.

     Sam nie przypuszczałem, że kontrowersje związane z nazwami Bär-Floss, Niedźwiedzi Pław i Niedźwiednik przewyższą wszelkie podejrzenia. Zupełnie przypadkowo odkryłem na najstarszym arkuszu Schreiberhau mapy T.K.M z roku 1886 prawdziwą nazwę tego potoku. Brzmiała ona Beer-Floss tj. Jagodny Pław. Na tej mapie kulminacja o późniejszej, ponowionej z potoku nazwie Bärflosshübel nie ma żadnej nazwy! Oznacza to, że niedźwiedzia pod Przesieką wymyślono dopiero w okresie międzywojennym. Podobieństwo fonetyczne beer i bär, które w ustach gwarowo mówiących Niemców karkonoskich zlało się w jeden wyraz, dało rodowód niedźwiedziowi, który nigdy tu realnie nie przebywał. Uważam, że w tej sytuacji powinniśmy wrócić do najstarszej nazwy ludowej Beer-Floss, czyli Jagodny Pław a górkę Niedźwiednik nazwać Jagodniczką z uwagi na owo hübel.

     Pomiędzy trzema kulminacjami: Olszynką, Potażnikiem i Mielerzem istniał kiedyś zwarty las nazywany Kohlrand (tak samo jak Węglarskie Ubocze!), który zdążono już ochrzcić Węglarnią a nawet rozmnożyć nazwę na Węgliniec(!). Ponieważ Węglarnia zaczyna w Sudetach pełnić rolę manii prześladowczej, dobrze będzie jeśli zmienimy tą nazwę. Węgiel drzewny, bo o taki tutaj chodzi, nazywano w dawnej Polsce żegleniem. Myślę, że nazwa Żegleniec dla tego lasu, usatysfakcjonuje wszystkich. Mielerz to moja autorska nazwa górki, która poza mapą topograficzną 461.41, arkusz: Szklarska Poręba, w skali 1:25000 (1984 r.) nie została jeszcze zaznaczona przez żadną mapę turystyczną. Mielerz można zobaczyć idąc Węglarską Drogą od Drogi pod Reglami w kierunku Manowca. Znajduje się po prawej /S/ stronie drogi 200 m na południe od rozgałęzienia dróg i 125 m na SW od szkółki modrzewiowej i wygląda jak sztuczny usypaniec. Górka jest zalesiona, ale dobrze widoczna.

P.S. Poprawiałem tak skutecznie, że wyszło hiperpoprawnie. Droga pod Działkiem była pomyłką, ale Droga przez Ziębią Górę jest fatalnym błędem, ponieważ to wzniesienie jest pomiędzy Ziębnikiem a Jagodnym Pławem. Prawidłowo ma być: Droga przez Działek



     Pozostaje jeszcze poprawić zestawienie nazw.

ORONIMIA – Nazwy ukształtowania i rzeźby gór: Czerwień – (Rote Hübel), Czerwone Zbocze – (Rote Lehne), Dolina Czerwienia – Dolina Czerwieni(!), Dolina Sopotu, Działek, Hutnicza Jama – (Hüttenloch), Hutniczy Dół – (Hüttengrund), Hutniczy Grzbiet – (Hüttenkamm), Jagodniczka – (Barflosshübel) – Niedźwiednik(!), Karkonoski Padół Śródgórski, Kosy Garb – Garb, Mielerz, Niewidna, Kozacka Dolina – (Kosakenloch), Olszynka – (Barflosshübel!) – Niedźwiednik(!),  Potażnik, Ptasi Kamień – (Vogel-Berg, Im Lochel, Čihadlo) – Wnora, Przełęcz Karkonoska – (Spindlerpass, Špindlerove Sedlo), Karkonoskie Siodło – (Slezské Sedlo) – Przełęcz Dołek(!) vel Dołek, Przełęcz pod Kopistą – Przełęcz 590 m, Skośnik – (Quer- Berg) – Garb(!), Ślęgłe – (Schlegel-B.) – Zległe, Szerzawa – (Breiter-B.), Węglarskie Ubocze – (Kohlrand), Ziębnicza Dolina – (Finkenloch) – Dolina Ziębnika vel Ziębia Dolina(!), Ziębia Góra.

PETRONIMIA – Nazwy skał i miejsc kamienistych: Akademickie Skałki, Bażynowe Skały – (Die Ludersteine), Bieleń – (Der weisse Stein) – Bielec(!), Dromader, Lwy – (Löwenstein) – Lew(!), Łazęczy Kamień, Marcha – (Ludersteine), Maszkara – (Ludersteine), Młotek, Nocny Kopczyk, Pałacyk – (Schlösschen) – Pohucie(!), Półtrzeciak, Rudnica – (Ludersteine), Skały Nadolne, Skały Nagórne, Skały Pośrednie, Trampolina, Wisząca – (Hängestein) – Pochyły Kamień(!), Wąchodne Skały, Zameczek – (Schlösschen!) – Pohucie(!).

HIGRONIMIA – Nazwy terenów bagnistych, podmokłych i wilgotnych: Bara, Kocikowa Łąka – (Mädelwiese, Divči Louka) – Dziewczęca Łąka, Ślęgła Łąka – (Schlegel-wiese), Oleszne Bagniędzie, Oleszny Popław – (Erlich-wiese) –Olszynka(!), Wypiórowa Łąka – Chłopięca Łąka, Ptasia Łąka.

HYDRONIMIA – Nazwy źródeł, wodospadów, wód stojących i bieżących: Czermna, Czerwień – (Rote-Wasser) – Czerwony Potok vel Czerwona Woda, Czerwonia(!) – (Rothe-Wasser) – Czerwonka(!), Jagodny Pław – (Beer-Floss, Bär-Floss!) – Niedźwiednik vel Czerwonka(!), Leśna Kąpiel, Łazęczy Pław, Myśliwska Studzienka – Myśliwskie Źródełko, Ślęgły Pław, Ptasia Woda – (Schlesische Lochelwasser), Sopot – (Hütten-Wasser) – Hutnicza Woda, Ziębnik –(Finken-Floss).

OJKONIMIA, (Nazwy miejscowe) – Nazwy siedlisk ludzkich: Chatka AKT, Jagniątków – (Agnetendorf), Przesieka – (Hain).

SYLWONIMIA, (Drimonimia) – Nazwy obszarów i urządzeń leśnych: Hucisko – (Hüttstadt) – Huciska(!), Manowiec, Mrówcze Miasto, Parkotka, Pohucie – (Bei den Hütten, Schlösschen!) – Zameczek(!),  Przy Czerwieniu – (Am roten Wasser) – Nad Czerwienią(!), Żegleniec – (Kohlrand) - Węglarnia vel Węgliniec(!).

WIANIMIA – Nazwy dróg, ścieżek, szlaków i lądowych tras komunikacyjnych: Akademicka Ścieżka, Bażynowa Ścieżka, Calowa Dróżka – (Zollweg) – Stara Celna Droga, Celna Droga – (Zollstrasse), Czermna Droga, Czerwony Dukt, Dolny Dukt, Droga na Dwa Mosty, Droga na Niewidną, Droga na Zakosy, Droga pod Reglami – (Leiterweg), Droga przez Ziębią Górę, Dwa Mosty, Górny Dukt, Hutnicza Droga, Hutnicza Ścieżka, Krajny Dukt, Łazęcza Droga, Manowiecki Dukt, Piotrówka – Petrowka(!), Pałacykowa Stegna, Pohucka Droga, Pohucka Stegna, Pohucki Dukt, Rozdroże nad Dromaderem, Sudecka Droga, Ścieżka nad Reglami – (Gehangweg), Środkowy Dukt, Węglarska Droga – (Gendarmplatzweg).

     A teraz zestawienie polskich nazw według klasyfikacji podanej w tekście:

ORONIMY APELATYWNE: Akademickie Skałki, Bażynowe Skały, Czerwone Zbocze, Dolina Czerwienia, Dolina Sopotu, Dołek, Hutnicza Jama, Hutniczy Dół, Hutniczy Grzbiet, Karkonoski Padół Śródgórski, Kosy Garb, Kozacka Dolina, Karkonoskie Siodło, Łazęczy Kamień, Nocny Kopczyk, Ptasi Kamień, Przełęcz Karkonoska, Przełęcz pod Kopistą, Skały Nadolne, Skały Nagórne, Skały Pośrednie, Wąchodne Skały, Węglarskie Ubocze, Ziębnicza Dolina, Ziębia Góra.
ORONIMY BEZAPELATYWNE: Bieleń, Czerwień (g), Dromader, Działek, Jagodniczka, Lwy, Marcha, Maszkara, Mielerz, Młotek, Niewidna, Olszynka (g), Pałacyk, Potażnik, Półtrzeciak, Rudnica, Skośnik, Ślęgłe, Szerzawa, Wisząca, Zameczek.

NAZWY ORONIMICZNE: wszystkie sylwonimy i wianimy, oraz część higronimów.

     Największy problem sprawiają higronimy. Niektóre z nich /Bara, Oleszne Bagniędzie i Oleszny Popław/ toponomastyka zalicza do hydronimów a geografia do higronimów. W tej sytuacji wymienione nazwy znalazły się poza klasyfikacją. Jeżeli zwrócimy uwagę, że wszystkie pozostałe higronimy są sylwonimami ponieważ miejsca te otacza las, powstaje łamigłówka, która daje autorowi dowolność rozwiązania. Wskazuje to, że nie ma w toponomastyce klasyfikacji zamkniętej! Każda z nich posiada niedomkniętą furtkę.

[Jerzy K.Bieńkowski]


Podpisy do zdjęć (od góry, od lewej):

01 - Leśna Kąpiel na Czerwieniu w Przesiece przy Czermnej Drodze.
02 - Czermna Droga dochodzi z prawej do Węglarskiej Drogi. Po lewej słupek z datą roczna zakończenia przebudowy drogi.
03 - Manowiec. Widok w kierunku północnym. Po prawej widoczny Manowiecki Dukt krzyżujący sie z Manowcem.
04 - Ptasi Kamień. Widok ze Ścieżki nad Reglami w rejonie Calowej Dróżki.
05 - Zameczek na Akademickich Skałkach.
06 - Pałacyk na Skałach Nadolnych.
07 - Łazęcza Droga wychodzi z Przesieki.
08 - Mrówcze Miasto. Mrówcza Droga dochodzi do Węglarskiej Drogi. 
09 - Oleszne Bagniędzie.
10 - Oleszny Popław, część zachodnia.
11 - Ślęgły Pław wpada na lewym brzegu do Ziębnika.
12 - Ślęgły Pław spada z Dolnej Ślęgłej Łąki w dolinę pod Potażnikiem.
13 - Droga na Niewidną przekracza w poprzek Drogę na Zakosy.
14 - Fragment wierzchołka Niewidnej.
15 - Bara na Dolnej Ślęgłej Łące przy Drodze na Niewidną. Źródło Ślęgłego Pławu.


drukuj drukuj
« powrót
Dodano: 2010-08-17, godz. 10:52, Odwiedzin: 4493
Komentarze
Dodaj swój komentarz
Aby dodać komentarz musisz być zalogowany na stronie
0.1177239418